Từ đời Minh (1368-1660) trở về sau, các hệ phái võ thuật tương đối rõ ràng. Thầy, trò nối nhau truyền thụ tinh hoa quyền thuật và võ khí có thể nhìn vào sách vở mà thấu rõ. Còn từ đời Minh trở về trước, nguồn gốc rất mơ hồ, phần đông chỉ căn cứ vào các truyền thuyết mà thôi. Nay lược thuật các võ phái cận đại là căn cứ vào những điều có thể tin được. Những điểm nào nghi ngờ thì xếp vào phần tồn nghi. Nếu chỗ nào có nhiều thuyết khác nhau thì lấy thuyết nào có thể tin tưởng nhất liệt vào chương này.
Hiện nay, gọi là quyền thuật, có thể chia thành Nam, Bắc hai phái. Nguồn gốc của Nam phái bắt đầu từ Trương Tam Phong ở núi Võ Ðương, trong đó, chủ yếu là Thái Cực môn, cùng với hai môn Bát Quái và Hình Ý, xếp thành một phái. Chi nhánh của Bắc phái thì rất nhiều. Trứ danh nhất gồm có Ðàm Thoái, Tra Quyền, Thiếu Lâm, Ðoản Ðả, Ðịa Ðường, Bát Cực, Phê Quải...
1. NAM PHÁI
a. Thái Cực quyền
Thái Cực quyền được sáng tạo bởi đạo sĩ ở núi Võ Ðương là Trương Tam Phong : Họ Trương là người cuối đời Nguyên (1368). Ðầu đời Minh về sau có Vương Tông Nhạc ở Thiểm Tây dạy về Thái Cực quyền. Trần Châu Ðồng ở Ôn Châu theo học môn này với Vương Tông Nhạc.
Trong niên hiệu Gia Tĩnh triều Minh (1522-1567) có Trương Tùng Khê theo học với ông già Tôn Thập Tam rồi dạy cho mấy người học trò. Trong số ấy, nổi tiếng nhất là Từ Minh, Diệp Kế Mỹ, Cận Tuyền.
Về sau lại nhiều người giỏi Thái Cực quyền như Ngô Côn Sơn, Chu Văn Tuyền, Ðơn Tư Nam, Trần Trịnh Thạch, vv.... Côn Sơn lại lại dạy cho Lý Thiên Mục, Từ Ðại Nhạc, Thiên Mục dạy cho Dư Ba Trọng, Ngô Thất Lang, Từ Mậu Hoằng, Vân Truyền dạy cho Lư Thiệu Kỳ, Trinh Thạch dạy cho Tăng Nhĩ, Tăng Vĩ. Tư Nam dạy cho Vương Lai Hàm, Chinh Nam. Chinh Nam đem Thái Cực quyền dạy cho con của nhà học giả Vương Tông Hy là Bách Gia. Võ nghệ của Bách Gia chưa đạt đến tuyệt đỉnh, nhưng lại đem 6 lộ quyền pháp của Chinh Nam truyền thụ, cùng với ca quyết về Thập đoạn cẩm ra chú thích thành ra võ học về Thái Cực quyền ở phương Nam Trung Quốc.
Vương Tông Nhạc truyền thụ cho Tưởng Phát ở Hà Nam. Tưởng Phát lại dạy cho Trần Gia Câu, Trần Trường Hưng ở Hoài Khánh thuộc Hà Nam. Trường Hưng có 2 con là Cảnh tín và Kỷ Tín. Dương Phúc Khôi, tự Lộ Thiền ở huyện Vĩnh Niên tỉnh Hà Bắc với người cùng làng là Lý Bá Khôi theo học với Trần Trường Hưng. Lúc mới theo học, các bạn đồng môn phần lớn đều họ Trần, rất kỳ thị 2 người. Dương và Lý kết bạn với nhau, hết sức nghiên cứu, luyện tập, thường suốt đêm không ngủ. Trần Trường Hưng biết Phúc Khôi rất cần mẫn nên truyền hết những thế bí hiểm. Phúc Khôi có 3 trai, trưởng tử chết sớm, thứ tử là Ngọc, tự Ban Hầu, tam tử là Giám, tự Kiện Hầu đều học được bí truyền của cha. Kiện Hầu có người con là Triệu Thanh, tự Trừng Phố cũng nối được nghiệp nhà. Lại có người ở Bắc Bình, có 3 học trò giỏi là Vạn Xuân, Lăng Sơn, Toàn Hựu. Về sau, 3 người lại theo lời của Phúc Khôi, theo học với Ban Hầu. Vì vậy ở Bắc Bình có môn Thái Cực quyền của nhà họ Dương.
Trong niên hiệu Ðạo Hàm nhà Thanh có người ở Quảng Bình là Vũ Võ Nhượng nghe nói ở Hà Nam có Triệu Bảo Trấn, Trần Thanh Bình giỏi Thái Cực quyền, bèn đến xin học. Về sau truyền cho Hách Vi Chân, Vi Chân dạy cho Tôn Phúc Toàn. Phúc Toàn người ở Hà Bắc, tự Lộc Ðường rất nổi tiếng là giỏi Thái Cực quyền. Ðệ tử theo học rất đông, ông lại soạn sách Thái Cực quyền học. Vì vậy, ở Bắc Bình lại có môn Thái Cực quyền của họ Tôn.
b. Bát Quái quyền, còn gọi Bát Quái chưởng
Tôn Lộc Ðường viết :
Trong "Du Thân Bát Quái Liên Hoàn chưởng" có chứa 18 đường La Hán quyền, gồm 72 tiệt thoái, 72 ám cước, đến như các môn điểm huyệt, kiếm thuật và các món võ khí cũng chứa đựng trong Bát Quái quyền.
Bát Quái quyền không rõ do ai sáng chế và xuất hiện vào đời nào. Tục truyền có người tên Ðổng Hải Xuyên, gặp được một dị nhân ở vùng An Huy mà học được môn này. Ðệ tử của họ Ðổng có Trình Ðình Hoa, Lý Tồn Nghĩa, Doãn Phúc, Mã Duy Kỳ, Ngụy Cát, Tống Vĩnh Tường, Lý Văn Báo, Triệu Văn Long, Trình Ðình Hoa dạy cho Tôn Lộc Ðường. Môn Bát Quái của họ Trình rất nổi tiếng ở Bắc Phương. Biến cố năm Canh Tý (năm 1900), họ Trịnh bị người Ðức giết. Người con là Hữu Long cũng nối được nghiệp nhà. Trong số đệ tử, giỏi nhất là Tôn Lộc Ðường có soạn sách Bát Quái quyền học.
c. Có phải Hình Ý môn do Nhạc Phi sáng tạo từ đời Tống ?
Xem dụng ý của môn này thì cùng nguồn gốc với Thái Cực quyền. Trong khoảng cuối đời Minh, đầu đời Thanh (1660) có người ở Bồ Ðông là Cơ Tế Khả, tự là Long Phong dạy môn này cho Tào Kế Vũ. Họ Tào thi võ đời Khang Hy, đỗ đầu cả 3 lần làm Thiểm Tây Tĩnh Viễn Tổng Trấn. Tào Kế Vũ dạy cho Cơ Thọ và người ở Lạc Dương là Mã Học Lễ. Trong niên hiệu Hàm Phong, có người ở Kỳ Huyện là Ðới Long Bang cùng em là Lăng Bang theo học với họ Mã được bí truyền, nổi tiếng ở vùng Sơn Hữu. Người ở Thâm Châu là Lý Năng đến đất Tấn, nghe danh họ Ðới, đến xin học. Suốt 9 năm, công phu thành tựu. Từ đó ở Hà Bắc mới có môn Hình Ý quyền. Lý Năng dạy cho người ở hà Bắc là Lưu Kỳ Lan, Quách Văn Thâm, Tống Thế Vinh, người ở Sơn Tây là Xa Nghị Tề, người ở Giang Tô là Bạch Tây Viên. Ðệ tử của Lưu Kỳ Lan là Lý Tồn Nghĩa, Cảnh Kế Thiện, Triệu Chấn Tiêu, Chu Minh Thái. Ðệ tử của Quách Văn Thâm là Lý Khôi Nguyên, Lưu Dũng Kỳ. Lý Khôi Nguyên dạy cho Tôn Lộc Ðường. Lộc Ðường viết quyển Hình Ý quyền học. Lý Tồn Nghĩa dạy cho Thượng Văn Tường, Hách Ân Quang, Lý Vân Sơn... Con của Vân Sơn là Kiếm Thu cũng viết sách Hình Ý quyền học sơ bộ.
Như vậy bảo rằng Hình Ý quyền do Nhạc Vũ Mục sáng tạo từ đời Tống là không đúng.
2. BẮC PHÁI
a. Môn phái Ðàn Thoái
Ðàn thoái còn gọi là Ðàm thoái là một môn quyền thuật rất nổi tiếng trong Bắc phái. Các tư thế của các nhà chuyên về Ðàn thoái thường có nhiều chỗ giống nhau, có thể tạm chia thành hai chi nhánh chính : Một nhánh võ gồm có 12 lộ, một chi nhánh gồm có 10 lộ. Những người theo học 12 lộ thường gọi là Ðàm thoái.
Từ khi người ở Hà Bắc là Hoắc Nguyên Giáp xuống phương Nam, sáng lập Tinh Võ Hội ở Thượng Hải, người phương Nam theo học môn nầy rất đông. Trong Tinh Võ Hội dạy Ðàm thoái làm căn bản. Những người hội viên của Tinh Võ Hội không ai là không tập môn này. Những người theo học 10 lộ thường gọi môn này là Ðàn thoái, và cho rằng môn này được truyền bởi Hồi giáo. Phái nầy rất thịnh hành ở tỉnh Sơn Ðông. Nhiều người ở Hà Nam cũng theo học. Những người trong Hồi giáo tập luyện quyền thuật, có đến 7, 8 người theo học môn này. 10 lộ Ðàm thoái và Tra quyền rất được những người trong Hồi giáo tán thưởng và chuyên tập. Người giỏi nhất về môn này là Mã Vĩnh Trinh nổi tiếng mạnh nhất Thượng Hải trong mấy chục năm về trước. Nhưng họ Mã không có học trò ở phương Nam Trung Hoa, mấy chục năm về trước, các võ sư thuộc phái Tra quyền là Dương Phụng Chân, Trương Học Sinh được mời dạy võ tại dinh của quan trấn thủ đất Tế Nam. Về sau, học trò của Học Sinh là Vu Chấn Thanh được mời dạy võ ở trường Cao Ðẳng Sư Phạm tại Nam Kinh. Sau đó, Dương Phụng Chân cũng được mời xuống dạy võ ở Trung Hoa Vũ Thuật Hội tại Thượng Hải. Bạn đồng môn của Vu Chấn Thanh là Mã Cẩm Tiêu dạy quyền thuật ở trường Ðệ ngũ tỉnh lập ở Giang Tô. Lại có người Hà Nam là Hà Thế Xương, tự là Ngọc Sơn cùng dạy Tra quyền ở Trung Hoa Võ Thuật hội tại Thượng Hải. Họ Hà mất năm Dân quốc thứ 16, thọ 86 tuổi là bạn thân của Mã Vĩnh Trinh. Lại có người ở Sơn Ðông là Mã Vĩnh Thắng theo học Tra quyền với Tưởng Văn Anh và 10 lộ Ðàn thoái của Hồi giáo. Mã Vĩnh Thắng dạy võ tại trường Công nghiệp chuyên môn học hiệu tại Giang Tô. Từ đó Ðàn thoái và Tra quyền được phổ biến ở vùng Giang Nam.
b. Tra quyền
Còn gọi là Xoa quyền, không biết được sáng tạo từ đời nào. Theo những võ sư của môn này thì Tra quyền cùng một gốc với 10 lộ Ðàn thoái đều được truyền từ Tây vực. Theo sách Kỷ hiệu tân thư quyền kinh của Thích Kế Quang thì nhà họ Ôn có 72 đường Hành quyền, cùng một dụng ý như Tra quyền. Môn võ nầy chuyên luyện tiến thối nhanh nhẹn. Như vậy, có thể xem Tra quyền và Ðàn thoái cùng nguồn gốc vậy.
c. Thiếu lâm
Phái này được xem là lĩnh tụ của võ thuật Trung Quốc. Thực ra, quyền thuật của phái Thiếu lâm chỉ nổi tiếng từ trung diệp đời Minh trở về sau. Ðầu đời nhà Thanh, quyền thuật Thiếu lâm đi đến chỗ cực thịnh.
Trong niên hiệu Vạn lịch nhà Minh, các nhà sư Hồng Kỷ, Hồng Tín theo lời mời của Thẩm Tụy Trình ở Bình Hồ, đến Thái Thương dạy võ cho binh sĩ. Ðến khi nhà Minh mất, các bậc cố lão, di dân cùng những người thuộc tông thất nhà Minh trốn vào chùa Thiếu lâm, gắng sức học tập võ nghệ, để mưu việc khôi phục đất nước.
d. Bát phiên
Còn gọi là Phiên tử môn. Theo sách Kỷ hiệu tân thư của Thích Kế Quang thì ngày xưa có môn "Bát Thiển Phiên" tức là quyền thuật của phái này, rất phổ biến vào đời nhà Minh. Ngày nay, tại Hà Bắc có Trần Tử Chính nổi tiếng về môn này, ông có dạy võ tại Tinh Võ Hội.
e. Trường quyền môn
Còn gọi là Thái Tổ môn lưu hành từ đời Minh (1368-1660). Trong sách Quyền kinh của họ Thích có nói :
Tống Thái Tổ có 32 thế Trường Quyền. Và : Trường quyền được nổi tiếng từ Tống Thái Tổ.
Như vậy nguồn gốc của môn nầy rất xưa. Gần đây có người ở Nhật Chiếu, tỉnh Sơn Ðông là Lương Ðức Khôi nổi tiếng về Trường Quyền.
g. Mê Tung môn
Mê Tung môn là môn võ gia truyền của nhà họ Hoắc, đến đời Hoắc Nguyên Giáp đã truyền được 7 thế hệ. Tinh Võ Hội ở Thượng Hải là do Hoắc Nguyên Giáp sáng lập, nhưng nay, quyền thuật chính được dạy ở Tinh Võ Hội là Nhị Lang môn do Triệu Chân Quần truyền thụ.
h. Ðoản đả
Theo sách Quyền kinh của họ Thích thì có "Miên chương đoản đả". Theo truyện Biên Trừng trong sách Ninh ba phủ chí thì :
Giang Bân đem mấy vạn binh hộ vệ cho vua xuống Giang Nam. Khi sắp trở về, Bân cho rằng quân sĩ ở phuơng Nam không khỏe bằng quân phương Bắc, nên có ý giữ toán quân này ở lại trấn thủ. Tư Mã Kiều Vũ nhất định không chịu, cho rằng quân sĩ phương Nam cũng có khả năng, xin hội quân ở hai miền Nam, Bắc lại tỉ võ. Vì vậy mới gọi Biên Trừng và người ở Kim Hoa là Miên Chương đến kinh đô. Kiều Vũ cùng Giang Bân đến diễn võ trường xem tỉ thí. Quân phương Bắc múa song đao như đạn xẹt, Biên Trừng vung côn ra đánh, song đao đều gảy.
Xem như vậy thì Miên Chương và Biên Trừng là người cùng thời với nhau, đều thuộc vào trung diệp nhà Minh.
Ðến nay, những người theo học Trường quyền đều tập thêm về Ðoản đả. Trong môn Ðàm thoái cũng có 6 lộ Ðoản đả. Những người ở vùng Giang Nam chuyên tập về Ðoản đả.
i. Ðịa đường môn
Theo sách Quyền kinh của Thích Kế Quang thì Thiên Trật Trương là tổ môn võ này. Ngày nay, Ðịa đường môn phổ biến ở phương Bắc Trung Hoa, thường dùng những đòn của Trường quyền làm căn bản. Ngược lại, ở vùng Giang Nam lại dùng những đòn của Ðoản đả làm căn bản. Môn "Túy bát tiên" rất được xem trọng trong phái Ðịa đường. Gần đây, ở Hà Bắc có Trương Cảnh Phúc, tự là Giới Thần nổi tiếng về Ðịa đường môn, từng dạy võ ở Trung Hoa thể dục hội tại Thượng Hải.
k. Phê quải và Bát cực
Hai môn quyền thuật này không biết có từ đời nào và do ai sáng tạo. Môn võ Bát cực hơi có vẻ chậm chạp còn Phê quải môn thì hoạt bát mà hữu dụng, tương đối có nhiều tính chất mềm dẽo nhất trong các loại quyền cương mãnh của Bắc phái.
Từ Triết Đông