Kỳ thú cổ vật
Những chiếc ấn mang dấu thời gian
Ấn triện là con dấu của các vua chúa, tướng lĩnh, quan lại thời phong kiến đóng lên những văn bản nhằm xác nhận tính hợp pháp. Giới sưu tầm đồ cổ Việt Nam đã “ngược dòng thời gian” để tìm lại những chiếc ấn xa xưa nhất của cha ông.
Bộ ấn triện Tây Sơn
Năm 2008, Báo Thanh Niên từng có bài viết về “kho vũ khí” (qua đồng) của ông Nguyễn Văn Phẩm (ở TP.HCM). Tuy nhiên, ông Phẩm còn được giới sưu tầm đồ cổ trong cả nước biết đến là người sở hữu bộ sưu tập ấn triện lớn nhất Việt Nam, trong đó có bộ ấn triện thời Tây Sơn được cho là đầy đủ nhất... Ông Phẩm kể về chiếc ấn đầu tiên ông có được: “Là người gốc Bình Định nên tôi rất chú tâm nghiên cứu vương triều Tây Sơn, cũng như những giai đoạn liên quan đến triều đại này. Năm 1992, tôi có người bạn ở Tây Sơn (Bình Định) khoe mới sưu tầm được một con dấu cổ còn rõ niên đại, chức tước…, sau đó tặng lại cho tôi. Đó là chiếc ấn đồng Thần vệ tướng quân, được đúc năm 1526 (thời Lê) - chiếc ấn tiên khởi đồng thời là ấn của một võ quan cấp cao nhất trong bộ sưu tập của tôi…”.
“Tây Sơn Thất Ấn”
Riêng về bộ sưu tập ấn triện Tây Sơn, sau 20 năm lặn lội tìm kiếm, ông Phẩm đã có được 7 chiếc. Tuy chỉ là ấn của các bộ tướng nhưng cũng rất có giá trị về mặt lịch sử - khảo cổ. Trong bộ “Tây Sơn thất ấn” này, ông Phẩm ấn tượng nhất với chiếc ấn Tân Hợi niên đông tạo (được đúc vào mùa đông năm Tân Hợi, 1791) bởi nó được hoàn thành trước khi vua Quang Trung băng hà một năm.
Ngoài bộ “Tây Sơn thất ấn”, Nguyễn Văn Phẩm còn sở hữu nhiều chiếc ấn cổ và quý như ấn đồng Thiên Trường phủ ấn (1628, đời Lê Thần Tông) hoặc ấn Quan Thiệu lục niên (1526, thời Lê)…
Ấn nào cổ nhất ?
Đầu năm 2013, Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội) tổ chức công bố và trưng bày 11 bảo vật quốc gia, trong đó có chiếc ấn đồng Môn Hạ sảnh. Đây là chiếc ấn được phát hiện ở Hà Tĩnh vào năm 1962. Ấn hình vuông 3 cấp, cao 8,5 cm. Núm hình chữ nhật giống hình bia đá. Hai cạnh lưng ấn khắc hai dòng chữ Hán. Bên phải có 4 chữ Môn Hạ Sảnh ấn (ấn của Sảnh Môn Hạ). Bên trái khắc 11 chữ Long khánh ngũ niên ngũ nguyệt nhị thập tam nhật tạo (được đúc ngày 23.5, năm thứ 5 niên hiệu Long Khánh - tức năm 1377, đời vua Trần Duệ Tông). Mặt ấn hình vuông, kích thước 7,3 x 7,3 cm, đúc 4 chữ kiểu triện Môn Hạ Sảnh ấn. Môn Hạ Sảnh ấn là chiếc ấn thời Trần duy nhất hiện biết. Ấn có nội dung rõ ràng, niên đại cụ thể, liên quan đến lịch sử hành chính triều Trần. Sảnh Môn hạ nằm trong bộ “Tam sảnh” của chính quyền trung ương, gồm: sảnh Thượng thư, sảnh Trung thư và sảnh Môn hạ là cơ quan thân cận của nhà vua, có nhiệm vụ giữ bảo ấn, truyền lệnh vua tới các quan và các công việc lễ nghi trong cung. Môn Hạ Sảnh ấn được dùng để đóng trên những văn bản hành chính quan trọng của triều đình từ đời Trần Phế Đế về sau. Đây là một bằng chứng về tổ chức hành chính trung ương thời Trần.
Môn Hạ Sảnh ấn được giới chuyên môn xác nhận là chiếc ấn cổ nhất của Việt Nam cho đến thời điểm công bố (đầu năm 2013) và được xếp vào một trong 30 bảo vật quốc gia năm 2012.
Tuy nhiên, mới đây trong bài viết Đôi điều về ấn chương và ấn đồng cổ mới được phát hiện đăng trên trang web Cổ vật tinh hoa, PGS-TS Nguyễn Công Việt, Phó viện trưởng Viện Hán Nôm (Hà Nội), đề cập đến việc tìm ra chiếc ấn đồng cổ tên là Tam Giang khẩu Tuần kiểm ty ấn. Theo mô tả của PGS-TS Nguyễn Công Việt thì “... Quả ấn đồng qua nhiều thế kỷ bùn đất chôn vùi nên chuyển màu xám xỉn đen, mặt ngoài sần sùi, ở núm có lỗ mọt nhỏ. Ấn được đúc theo dạng đế vuông, núm chuôi vồ dẹt to bản, dưới to trên thuôn nhỏ. Núm có chiều cao 6,3 cm. Đế dày 1 cm, tổng chiều cao của ấn là 7,3 cm. Mặt đế hình vuông kích thước 5,7 x 5,7 cm. Trong khuôn có 7 chữ Triện xếp theo 3 hàng dọc đều nhau từ trên xuống dưới, từ trái qua phải. Hàng đầu và hàng thứ nhì, mỗi hàng có 2 chữ; hàng thứ ba khắc 3 chữ. Hàng 1 và hàng 2 chữ khắc đều nhau theo khuôn hình chữ nhật đứng, hình thức mỗi chữ là 2,1 x 1,35 cm. Hàng thứ ba có 3 chữ khắc đều nhau khuôn hình vuông, kích thước mỗi chữ là 1,35 x 1,35 cm. Mặt trên núm ấn phía bên phải có 7 chữ Hán khắc thể Chân thư theo chiều dọc. Phía bên phải dòng chữ sát mép cạnh ấn nên một số chữ bị sứt mẻ, bị mờ khó đọc. Qua “chân hóa” chữ Triện của dấu, chúng tôi đã xác định được 7 chữ Triện trong dấu là Tam Giang khẩu Tuần kiểm ty ấn. Đồng thời, qua xem xét kỹ đối chiếu 7 chữ trên mặt ấn vế phải, thấy chữ Triện trong dấu trùng hợp với dòng chữ mặt trên ấn. Đây là ấn của Ty Tuần kiểm vùng Tam Giang khẩu.
Mặt trên núm ấn vế bên trái là dòng ghi niên đại, song bùn đất cùng thời gian đã bào mòn chữ bị mờ gần hết. Sử dụng phương pháp nghiệp vụ chuyên môn trong xác định niên đại hiện vật ấn dấu; đồng thời tra cứu các tài liệu lịch sử, địa chí về địa danh Tam Giang và Tam Giang khẩu, cộng với việc đối chiếu những tài liệu quan chức chí liên quan với tên gọi Ty Tuần kiểm, chức Tuần kiểm khắc trên ấn, chúng tôi khẳng định ấn đồng này có niên hiệu Đại Khánh (1314 - 1329) triều Trần Minh Tông. Việc so sánh đối chiếu với tên niên hiệu của một số triều vua thời Trần trước và sau niên hiệu Đại Khánh càng khẳng định cho việc xác định niên đại ở quả ấn này là có cơ sở...”.
Như vậy, chiếc ấn Tam Giang khẩu Tuần kiểm ty ấn còn cổ hơn cả chiếc Môn Hạ Sảnh ấn. Chúng tôi đã liên hệ với PGS-TS Nguyễn Công Việt để hỏi thêm về xuất xứ của chiếc ấn cổ nhất Việt Nam này. Ông tiếp chuyện rất nhiệt tình và cho biết chiếc ấn hiện đang nằm trong bộ sưu tập tư nhân (ở phía bắc) nên không thể tiết lộ gì thêm, nhằm bảo vệ hiện vật và chủ sở hữu.
************
***************
Ngắm bộ sưu tập cổ vật phục vụ thú vui người xưa tại Huế
Sáng 26.4, tại số nhà 114 Mai Thúc Loan (TP.Huế, Thừa Thiên-Huế), Bảo tàng cổ vật Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn đã chính thức khánh thành và mở cửa đón khách tham quan nhân Festival Nghề truyền thống Huế 2013.
Đây là bảo tàng tư nhân đầu tiên trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên-Huế do nhà nghiên cứu, sưu tầm cổ vật Trần Đình Sơn thành lập.
Ông Sơn được đánh giá là chuyên gia hàng đầu về đồ sứ thời Lý - Trần - Lê - Nguyễn, hiện đang sở hữu bộ sưu tập lớn về cổ vật phục vụ ẩm thực, đồ ký kiểu, pháp lam... và đã thực hiện nhiều cuộc triển lãm trong cũng như ngoài nước.
Ngôi nhà 114 Mai Thúc Loan (Huế) vốn là tư gia của cụ Trần Đình Bá, thượng thư bộ Hình triều Nguyễn, là cố nội của ông Trần Đình Sơn.
Sau năm 1975, ngôi nhà được nhà nước sử dụng làm công sở, cửa hàng mậu dịch và khai thác du lịch… Đến nay, ngôi nhà đã được UBND tỉnh Thừa Thiên-Huế giao cho ông Trần Đình Sơn thành lập bảo tàng tư nhân để trưng bày đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn nhằm tạo ra một địa chỉ văn hóa phục vụ du khách tại Huế.
Trong dịp này, nhà sưu tập cổ vật Trần Đình Sơn đã tổ chức trưng bày 200 cổ vật được chế tác dưới thời Nguyễn (1802-1945) gắn với 4 thú vui trong sinh hoạt truyền thống của người Việt xưa (thú ăn trầu, uống trà, hút thuốc và uống rượu) với các bộ cổ vật: quả trầu, khay trầu, cơi trầu, bình vôi, ống xoáy trầu, dao cau; khay trà, hộp trà, bộ ấm trà, lò đun nước sôi, tẩu hút thuốc và bình rượu…
Ông Trần Đình Sơn chia sẻ: "Tôi muốn tạo cho thế hệ trẻ họ thấy rõ được những cái sinh hoạt của tổ tiên, đồng thời những người làm thủ công mỹ nghệ họ thấy được những sản phẩm thủ công mỹ nghệ của tiền nhân đã chế tác ra những cái sản phẩm tinh tế như thế!".
"Về lâu dài, tôi sẽ tổ chức triển lãm thường xuyên những hiện vật gốm sứ của Việt Nam chế tác từ Lý - Trần - Lê - Nguyễn", nhà sưu tập cổ vật Trần Đình Sơn cho biết thêm.
Dưới đây là một số hình ảnh PV Thanh Niên Online ghi nhận tại buổi triển lãm:
Bình vôi cổ dùng trong việc ăn trầu
Hình cơi trầu
Bình uống rượu làm bằng đồng thời các vua Nguyễn
Bộ khay trà bằng đá ngọc mạ vàng
Bộ ấm chén
Bộ sưu tập ống điếu được làm bằng ngà voi
Bộ sưu tập mà hai nhà sưu tầm Phạm Hiền, Văn Đình Thành ở Tây nguyên đang sở hữu như một bảo tàng độc đáo về chiêng ché và công cụ thời đồ đá.Nói đến những cổ vật mà họ đang sở hữu, giới chơi đồ cổ ở Tây nguyên cũng như cả nước phải nể nang bởi số lượng phong phú lẫn giá trị lịch sử.
Nhiều ché quý nhất Tây nguyên
Ai bước chân đến nhà ông Phạm Hiền ở TP.Pleiku (Gia Lai) đều bất ngờ bởi kho cổ vật độc đáo. Đó là hàng chục loại đá cảnh, gỗ lũa quý mà nhiều người vẫn lùng mua với giá cao ngất ngưởng. Nhưng độc đáo nhất là bộ sưu tập ché cổ với hơn 100 cái, trong khi Bảo tàng tổng hợp Gia Lai chỉ mới sưu tầm được hơn 80 cái. Trong số này có những chiếc ché rất quý mà trong cộng đồng người bản địa vùng Tây nguyên hiện còn rất ít.
Những cổ vật này không giữ lại cho con cháu thì sau này không thể tìm được. Mình phải biết giá trị cũng như quý trọng từng cổ vật này bởi nó nói lên được rất nhiều điều về phong vị văn hóa bản địa
Cách đây hơn chục năm, những nhà quản lý văn hóa ở Tây nguyên đau đầu với nạn chảy máu cổ vật khi hàng loạt chiêng, ché cổ, trống cổ… lần lượt rời khỏi các cộng đồng người bản địa thì ông Phạm Hiền đã dự tính trước điều đó. Ông nói rằng: “Những cổ vật này không giữ lại cho con cháu thì sau này không thể tìm được. Mình phải biết giá trị cũng như quý trọng từng cổ vật này bởi nó nói lên được rất nhiều điều về phong vị văn hóa bản địa”. Bởi vậy, hễ có người mách lối chỉ đường là ông lặn lội đến tận những buôn làng xa xôi để “rước” về, tránh rơi vào tay những người buôn cổ vật.
Với người bản địa Tây nguyên, chiếc ché là biểu tượng linh khí của từng cộng đồng làng. Vật thiêng này gắn với cuộc đời mỗi người từ khi sinh ra, bắt đầu bằng các nghi lễ, lễ hội và đến khi từ giã cõi đời. Ông Hiền kể, nhiều chiếc ché mà ông đang sở hữu, ngày trước phải đổi cả đàn bò 50 con. Từng chiếc ché cổ có niên đại hàng trăm năm như có linh hồn qua lời kiến giải say mê của ông.
Năm nay đã gần 70 tuổi, ông có niềm đam mê mãnh liệt với cổ vật bản địa khi sưu tầm ché cổ từ năm… 18 tuổi. Suốt chừng ấy năm gắn bó với ché cổ, buồn có, vui có và lắm khi rỗng túi nhưng ông bảo mình rất hạnh phúc khi sở hữu những chiếc ché cổ linh thiêng từ các cộng đồng làng này. Nhiều người sưu tầm đồ cổ ở trong nước lẫn nước ngoài tìm đến ông, trả giá rất cao cho những chiếc ché cổ nhưng ông đều từ chối. Hơn 100 chiếc ché của ông, mỗi chiếc là một câu chuyện độc đáo từ các cộng đồng làng có giá trị về văn hóa bản địa lẫn vật chất.
Mê đá hơn vàng
Còn ông Văn Đình Thành ở Kon Tum thì cũng đã có trên 20 năm sưu tầm các công cụ đồ đá với niên đại hàng ngàn năm. Thập niên 90 thế kỷ trước, ông Thành đang khai thác vàng sa khoáng ở làng Lung Leng, xã Sa Bình, H.Sa Thầy (Kon Tum) thì có người giúp việc vào báo cáo: chưa thấy vàng nhưng có một vài viên đá hình dáng lạ. Ông lật đật chạy ra xem thì thấy một vài viên đá tròn nhẵn, có một chiếc lỗ ở giữa trông lạ mắt. Ông bảo cứ đem tất cả vào lều, từ đó cái “nghiệp” sưu tầm đồ đá neo lại đến giờ. Ông nói: “Thôi thì nó đến với mình thì mình giữ lại”. Lung Leng chính là khu vực đồ đá lớn nhất Tây nguyên còn sót lại của người bản địa mà Viện Khảo cổ học Việt Nam sau đó mới khai quật (hiện khu vực này đã ngập trong lòng hồ thủy điện Ya Ly).
“Khi được thọ giáo từ PGS-TS Nguyễn Khắc Sử (Viện Khảo cổ học Việt Nam), tôi mới nhận ra rằng đây không phải là một cái thú đơn thuần nữa mà chính là tham gia vào công việc thu thập hiện vật thời kỳ đồ đá, là một ngành khoa học hẳn hoi, và từ đó mới cất công tìm hiểu kỹ về những món cổ vật mà tôi sở hữu. Người thân trong gia đình biết được như vậy, họ mới ủng hộ nhiệt tình…”, ông Thành cho hay.
Số cổ vật ông sưu tầm được từ hàng chục năm nay hiện cũng không nhỏ, lên tới gần 10.000 món. Toàn bộ đều bằng đá. Trong số này, nhiều cổ vật rất hiếm về số lượng cũng như giá trị ở Việt Nam hiện nay. Ông Thành cho biết: “Số cổ vật bằng đá của tôi có thể xác định được thời gian từ khoảng 3.000 đến 8.000 năm trước. Chúng chủ yếu là những công cụ dùng trong nông nghiệp như cuốc, mảnh tước..., hay dùng trong sinh hoạt, săn bắn. Tôi chỉ trưng bày trong gia đình được khoảng 2.000 cổ vật, số còn lại thì cất giữ vì không có không gian trưng bày”.
Bộ sưu tầm vô giá của ông Thành từ đó đến nay chỉ mới được trưng bày một lần cho công chúng thưởng lãm năm 2005 do Bảo tàng tỉnh Kon Tum tổ chức. Nhiều người sưu tầm đồ cổ, một số bảo tàng của Việt Nam đến hỏi nhượng lại cổ vật, ông đều lịch sự từ chối. Tâm nguyện của ông là muốn lập một bảo tàng tư nhân để trưng bày bài bản tất cả cổ vật mà ông đang sở hữu, giới thiệu rộng rãi với công chúng.
From : Thanh Nien,.....
http://www.thanhnien.com.vn/pages/20130323/ky-thu-co-vat-ky-5-nhung-chiec-an-mang-dau-thoi-gian.aspx