Lãnh đạo Nhật Bản và các nước ASEAN tham dự Hội nghị thượng đỉnh Nhật Bản-ASEAN tại Nhật Bản vào hôm nay 13.12. Trung Quốc “vắng mặt” trong hội nghị này, nhưng các vấn đề liên quan việc tranh chấp chủ quyền cũng như vùng nhận dạng phòng không Trung Quốc sẽ làm nóng nghị trường thượng đỉnh lần này.
Trung Quốc, mặc dù là đối tác thương mại và nhà đầu tư lớn ở khu vực Đông Nam Á, nhưng lại dính líu đến những vụ tranh chấp lãnh thổ với các quốc gia châu Á láng giềng tại biển Đông, theo tờ South China Morning Post ngày 13.12.
Mới đây, căng thẳng khu vực leo thang sau khi Bắc Kinh hôm 23.11 đơn phương tuyên bố vùng nhận dạng phòng không trên biển Hoa Đông, chồng lấn vùng nhận dạng phòng không Hàn Quốc và Nhật Bản. Bắc Kinh còn dự định lập thêm vùng nhận dạng phòng không mới trên biển Đông.
Trung Quốc còn yêu cầu các hãng hàng không phải thông báo lịch trình bay khi qua vùng nhận dạng phòng không này, nếu không sẽ phải đối mặt với “những biện pháp phòng vệ khẩn cấp”. Các nhà quan sát cho rằng động thái này đe dọa quyền tự do hàng không trong khu vực, theo hãng tin Kyodo (Nhật) ngày 13.12.
Nhật Bản trong những năm gần đây đẩy mạnh xúc tiến đầu tư và thắt chặt quan hệ với các nước thành viên Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN). Các nhà quan sát nhận định, Tokyo đang tìm kiếm sự hậu thuẫn của ASEAN liên quan vấn đề tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc cũng như vùng nhận dạng phòng không của Bắc Kinh.
Theo Kyodo ngày 13.12, các nhà ngoại giao Nhật dự kiến sẽ thương lượng với các lãnh đạo ASEAN để đưa ra một tuyên bố chung về quyền tự do hàng không trong vùng không phận quốc tế, nhằm phản đối vùng nhận dạng phòng không của Trung Quốc.
Kyodo cho rằng Hội nghị thượng đỉnh lần này diễn ra tại một thời điểm “quyết định”, đặt trọng tâm vào cách Nhật Bản và các nước ASEAN sẽ ứng phó với vấn đề vùng nhận dạng phòng không, không chỉ vì lợi ích an ninh của Tokyo, mà còn đối phó với khả năng Bắc Kinh lập vùng nhận dạng phòng không mới trên biển Đông.
Ông Jeffrey Kingston, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu châu Á thuộc Đại học Temple (Mỹ) chi nhánh ở thủ đô Tokyo, nhận định rằng Trung Quốc mặc dù vắng mặt nhưng các vấn đề liên quan đến Trung Quốc sẽ làm nóng hội nghị thượng đỉnh lần này.
Thủ tướng Nhật Shinzo Abe được cho là đặt kỳ vọng các quốc gia ASEAN sẽ cùng Nhật Bản bày tỏ quan điểm và gửi thông điệp chính trị về vấn đề tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc và vùng nhận dạng phòng không của Bắc Kinh, AFP ngày 12.12 dẫn lời các nhà quan sát nhận định.
Tuy nhiên, Nhật-ASEAN có thể ra tuyên bố chung như kể trên hay không là điều chưa thể chắc chắn bởi vì mỗi quốc gia ASEAN có chiến lược ngoại giao với Trung Quốc khác nhau, theo Kyodo.
Cuộc họp thượng đỉnh đặc biệt này được tổ chức vào dịp Nhật Bản kỷ niệm 40 thiết lập quan hệ với ASEAN.
Kyodo dẫn lời các quan chức Nhật cho biết Tokyo cũng lên kế hoạch chi 300 tỉ yen (2,8 triệu USD) cho các nước ASEAN để hỗ trợ công tác ngăn chặn thảm họa thiên nhiên và những hình thức hỗ trợ khác.
Thủ tướng Abe đã đến thăm 10 quốc gia thành viên ASEAN, bao gồm Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam, trong vòng chưa đầy một năm kể từ khi ông đắc cử chức thủ tướng vào tháng 12.2012.
Tờ China Daily (Trung Quốc) ngày 18.11 dẫn lời các chuyên gia Trung Quốc cho rằng những chuyến thăm của ông Abe, thủ tướng Nhật, đến tất cả các nước ASEAN là một phần trong chiến lược ngoại giao nhằm cô lập Trung Quốc, tăng cường sự ảnh hưởng của Nhật Bản trong khu vực, đồng thời mở rộng cơ hội đầu tư và kinh doanh cho doanh nghiệp Nhật tại thị trường ASEAN.
Nhật Bản – ASEAN: quan hệ
Vào cuối tuần này, Hội nghị thượng đỉnh Nhật Bản-ASEAN, được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 40 năm quan hệ đối tác, sẽ diễn ra tại Tokyo. Người đứng đầu Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á, Úc và Châu Đại Dương Viện Nghiên cứu phương Đông, ông Dmitry Mosyakov đưa ra nhận xét rằng, mặc dù có lịch sử không đơn giản, mối quan hệ Nhật Bản-ASEAN lúc này đang trải qua thời kỳ phục hưng.
“Trong Đại chiến thế giới thứ hai, hầu hết các nước Đông Nam Á, ngoại trừ Thái Lan trở thành một đồng minh của Nhật Bản, đều bị Nhật Bản chiếm đóng hoặc kiểm soát. Đó là sự thất vọng lớn lao của người dân Đông Nam Á, từng mong đợi người Nhật giải phóng họ khỏi ách thực dân Pháp, Anh và Hà Lan, nhưng thực tế họ đã đối mặt với chế độ vừa khắc nghiệt hơn, vừa kém hiệu quả. Cảm giác thất vọng và hận thù, ký ức nặng nề về thời kỳ bị chiếm đóng và hoạt động của cảnh sát mật kempeytay đã làm mối quan hệ Nhật Bản và các nước Đông Nam Á ảm đảm trong ba, bốn thập kỷ sau chiến tranh.”
Tuy nhiên, trong xu thế phát triển của nền kinh tế Nhật Bản, các nước Đông Nam Á đã dần biến thành mặt bằng khổng lồ triển khai các cơ sở sản xuất Nhật Bản, góp phần giảm giá thành và cải thiện khả năng cạnh tranh của nền công nghiệp Nhật. Suốt thời gian dài, Nhật Bản là nhà tài trợ kinh tế chính của các nước Đông Nam Á. Vốn đầu tư Nhật Bản thúc đẩy sự phát triển của Malaysia, Indonesia, Thái Lan và một phần kinh tế Philippines, bất chấp các quan hệ chính trị tiếp tục khá căng thẳng.
Tình hình dần dần thay đổi trước ảnh hưởng kinh tế và chính trị ngày càng tăng của Trung Quốc ở khu vực. Trung Quốc nhanh chóng hợp tác với các nước Đông Nam Á, vượt qua Nhật Bản về kim ngạch thương mại cũng như đầu tư trực tiếp. Khu vực thương mại tự do Trung Quốc-ASEAN trở thành một bước đột phá. Hiệp định liên quan đã được ký kết vào năm 2001 tại Brunei và đi vào hoạt động năm 2010. Kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc với các nước ASEAN hiện nay đạt 400 tỷ đô la và dự kiến trong những năm tới sẽ lên đến nửa ngàn tỷ đô la. Phương án Khu vực Thương mại tự do Nhật Bản-ASEAN được Tokyo đề xuất trong những năm 2000 đã kém hấp dẫn với các nước Đông Nam Á, đặc biệt là những nước có mức độ phát triển thấp như Campuchia, Lào, Myanmar. Khác với Trung Quốc, Nhật Bản không sẵn sàng hợp tác trong nông nghiệp và thủy sản vì e ngại gây thiệt hại đáng kể cho các lĩnh vực này trong nền kinh tế quốc gia của mình. Khu vực Thương mại tự do Nhật Bản-ASEAN chỉ mới bắt đầu hoạt động và thua kém hiệu quả Khu vực Thương mại tự do Trung Quốc-ASEAN.
Yếu tố cạnh tranh kinh tế giữa Nhật Bản và Trung Quốc trong ASEAN hiện diện ở nhiều lĩnh vực. Hầu như các đề án của Trung Quốc đều được Nhật Bản đáp lại bằng dự án của họ. Ví dụ, Trung Quốc gợi ý xây dựng đường cao tốc từ Bắc xuống Nam – khởi điểm là Côn Minh (Trung Quốc) đến đích ở Singapore. Nhật Bản lập tức đề nghị mở con đường Đông-Tây - từ Đà Nẵng (Việt Nam) đến Arakan (Myanmar). Bắc Kinh mời chào 5 tỷ đô la với các nước Tiểu vùng Sông Mekong Mở rộng, Tokyo phản ứng với đề xuất số tiền đầu tư phát triển tương đương cũng với những nước này. Đối với Nhật Bản, Đông Nam Á đang từ một mặt bằng sản xuất chuyển thành bàn đạp đối đầu sự ảnh hưởng Trung Quốc.
Cạnh tranh hiện hữu cả ở lĩnh vực chính trị quân sự. Trong các cuộc xung đột trên Biển Hoa Nam (Biển Đông) cũng như Biển Hoa Đông, với sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ, Nhật Bản ngày càng công khai đối đầu với Trung Quốc. Yếu tố này đem lại trọng lượng chính trị đáng kể cho Nhật Bản ở Đông Nam Á. Tầm quan trọng của khu vực đã được Nhật Bản biểu hiện qua những chuyến đi đến tất cả các nước thành viên ASEAN mà Thủ tướng Shinzo Abe thực hiện trong năm đầu tiên lãnh đạo Nội các. Ông Shinzo Abe tăng cường liên lạc và nỗ lực cho thấy Nhật Bản vẫn duy trì khả năng đối đầu với sự bành chướng của Trung Quốc. Đi kèm với tấn công ngoại giao là sự tăng trưởng các khoản đầu tư Nhật Bản vào dự án cơ sở hạ tầng Đông Nam Á, tăng cường hợp tác an ninh hàng hải với Indonesia và Philippines, quyết định về đơn giản thủ tục thị thực cho công dân các nước Đông Nam Á nhằm thu hút khách du lịch.
Các nước ASEAN gạt bóng đen quá khứ vào quá khứ và nhìn về phía trước. Nhật Bản và ASEAN bước vào năm kỷ niệm bốn thập kỷ quan hệ đối tác như một liên minh quan trọng đối với đôi bên, một yếu tố kiềm chế sức mạnh kinh tế, quân sự và chính trị ngày càng tăng của Trung Quốc. Cùng với sự ủng hộ của Mỹ, liên kết này sẽ trở thành một thế lực đáng kể mà Trung Quốc không thể bỏ qua trong cân nhắc các kế hoạch, - chuyên gia Nga nhận xét.
Nhật Bản cân Việt Nam và Asean
Vì sao Nhật Bản, vốn từng tuyên bố tạm ngưng trợ cho Việt Nam vào năm 1991, lại ngày càng xem trọng mối quan hệ song phương với Việt Nam như hiện nay, với các chuyến thăm cao cấp hai bên tăng đều thời gian qua?
Trong thập niên đầu của thế kỷ 21, kinh tế Nhật Bản vẫn ở trong tình trạng tăng trưởng trì trệ, thất nghiệp cao, giảm phát kéo dài.
Hậu quả của tăng trưởng trì trệ đã làm cho vị trí của Nhật Bản trong nền kinh tế thế giới giảm sút và bị Trung Quốc soán ngôi vị trí nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Hàng hóa Nhật Bản ngày càng khó cạnh tranh với hàng hóa từ các nước trong khu vực, đặc biệt là Trung Quốc.
Vì vậy, để kinh tế tăng trưởng trở lại Nhật Bản cần điều chỉnh mạnh dư cung trong công nghiệp nội địa truyền thống, khai thác thị trường ngoài nước, đặc biệt là thị trường châu Á để bổ sung cho những ngành công nghiệp nội địa bị thu hẹp.
Trong bối cảnh này, tiến trình hội nhập kinh tế Đông Á với nòng cốt là khối các nước ASEAN mà Việt Nam là một trong những nước đầu tàu, diễn ra theo chiều hướng tích cực: ASEAN+1; ASEAN+3; ASEAN+6; Hội nhập kinh tế ASEAN 2015, hứa hẹn những cơ hội hấp dẫn về thương mại và đầu tư cho Nhật Bản.
Vị trí của Việt Nam
Việt Nam không chỉ là cầu nối giữa Đông Nam Á và Đông Bắc Á, mà với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, có lực lượng lao động dồi dào và giá nhân công tương đối rẻ, cùng với việc Nhật Bản có tiềm lực lớn về vốn và công nghệ là những yếu
tố hai bên có thể tranh thủ bổ sung cho nhau trong quá trình phát triển trên cơ sở hai bên cùng có lợi.
Không phải ngẫu nhiên mà Nhật Bản trở thành quốc gia có vốn đâu tư FDI vào Việt Nam, tính đến tháng 6/2013, cao nhất với 32,6 tỷ USD, vượt xa đối tác thứ hai là Đài Loan, với hơn 26 tỷ USD.
Về thương mại, trong nhiều năm qua, Nhật Bản luôn là một trong ba đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, cùng Trung Quốc và Mỹ, với tổng kim ngạch thương mại hai chiều luôn chiếm từ 10 - 15% trong tổng kim ngạch thương mại hai chiều của Việt Nam với
tất cả các nước trên thế giới, và luôn vận động theo xu hướng đi lên với tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm khoảng 20%, dường như không có năm nào đi xuống trừ năm 2009 do khủng hoảng tài chính toàn cầu.
Thủ tướng Takeo Fukuda (1905-1995) đã nêu ra một số nguyên tắc hợp tác khu vực cho Nhật Bản từ 1977
Năm 2011 tổng kim ngạch buôn bán giữa hai nước đã đạt trên 21 tỷ USD vượt xa so với dự kiến đặt ra. Hiện nay hai nước đang đặt mục tiêu nâng tổng kim ngạch lên gấp 1,5 lần đạt 30 tỷ USD vào năm 2015.
Một mặt các nước khối ASEAN, trong đó có Việt Nam có vị trí quan trọng sống còn đối với Nhật Bản.
Mặt khác, sự gia tăng về quy mô và sự chuyển biến trong phương thức tham gia hợp tác tại khu vực này của Nhật Bản sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của cả khu vực nói chung.
Sự nổi lên của Trung Quốc và sự gia tăng ảnh hưởng của nước này trong vùng.
Ảnh hưởng ngày càng gia tăng của Trung Quốc trong khu vực đang là một thách thức không nhỏ đối với Nhật Bản, thúc đẩy Nhật tăng cường hơn nữa sự hợp tác với các nước trong khu vực Đông Á, bao gồm cả các nước khối ASEAN.
Do Trung Quốc từng bước đẩy mạnh hợp tác Đông Á nên Nhật Bản không còn sự lựa chọn nào khác ngoài việc phải tích cực hơn trong các hoạt động hợp tác vùng và không thể bỏ qua những tuyên bố giành vị thế tối cao của Trung Quốc ở Đông Á.
Việt Nam là một nước không có mâu thuẫn về lãnh thổ với Nhật Bản và sẵn sàng chia sẻ quan điểm và ủng hộ Nhật Bản trong nhiều vấn đề gồm cả tranh chấp biển đảo giữa Nhật Bản với Trung Quốc.
"Nhật Bản luôn theo đuổi mục tiêu chính trị trở thành quốc gia có vai trò chính trị trong các vấn đề quốc tế tương xứng với địa vị kinh tế của mình"
Nhật Bản mong muốn nhận được sự ủng hộ tích cực của các nước trong khu vực về mặt chính trị, có vai trò chính trị quyết định trong các vấn đề quốc tế.
Nhật Bản và AseanKể từ khi học thuyết Fukuda ra đời năm 1977 đến nay, Nhật Bản luôn theo đuổi mục tiêu chính trị trở thành quốc gia có vai trò chính trị trong các vấn đề quốc tế tương xứng với địa vị kinh tế của mình.
Để làm được điều đó, Nhật Bản mong muốn nhận được sự ủng hộ của các nước, đặc biệt là các nước châu Á - những nước đã từng chịu sự thống trị của đế quốc Nhật trong Chiến tranh thế giới thứ 2.
Thời điểm 1975, khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, được đánh giá là một mốc quan trọng đánh dấu bước phát triển mới trong quan hệ Nhật Bản – ASEAN với nhiều động thái bày tỏ vai trò của họ đối với khu vực Đông Nam Á.
Đến năm 1977, Thủ tướng Nhật Bản Takeo Fukuda đã đưa ra một chính sách Đông Nam Á mới trong chuyến viếng thăm đến Hội nghị Thượng đỉnh của ASEAN lần thứ hai, tổ chức tại Manila (Philippine), nhấn mạnh đến ba điểm cốt lõi cả về kinh tế lẫn chính trị:
"Thứ nhất, Nhật Bản là một quốc gia luôn tôn trọng hoà bình, không chấp nhận vai trò của một cường quốc quân sự và sẽ làm tất cả mọi thứ để đóng góp vào nền hoà bình và sự thịnh vượng của Đông Nam Á nói riêng và thế giới nói chung.
"Thứ hai, Nhật Bản là một người bạn thật sự và tin cậy của các nước Đông Nam Á, sẽ làm hết sức mình để củng cố mối quan hệ này trong nhiều lĩnh vực, không chỉ chính trị và kinh tế mà cả xã hội và văn hoá.
Cựu thủ tướng Junichiro Koizumi viếng mộ Cố Thủ tướng Fukuda
"Thứ ba, Nhật Bản sẽ là một bạn hàng bình đẳng của ASEAN và sẽ hợp tác tích cực để tăng cường tình đoàn kết và phát đồng thời thúc đẩy mối quan hệ dựa trên sự hiểu biết lẫn nhau với các quốc gia trong khối và do vậy sẽ đóng góp vào việc xây dựng hoà bình và thịnh vượng trên toàn khu vực Đông Nam Á."
Chính học thuyết Fukuda đã gia tăng vai trò chính trị của Nhật Bản trong khu vực, đồng thời cải thiện một cách đáng kể mối quan hệ giữa Nhật Bản với các nước ASEAN.
Viện trợ, đầu tư và thương mại của Nhật Bản được phần lớn các quốc gia ASEAN hoan nghênh và đón nhận.
ASEAN không chỉ nhận viện trợ phát triển chính thức của Nhật Bản mà còn đón nhận dòng đầu tư tư nhân tăng theo cấp số nhân từ Nhật
Kết quả là thương mại giữa các nước ASEAN với Nhật Bản và các vùng khác đã tăng lên nhanh chóng, và trong bối cảnh này, Nhật Bản trở thành nước cấp viện ODA lớn nhất của Việt Nam.
Ngay cả khi tổng ngân sách ODA của Nhật Bản bị cắt giảm vì những lý do kinh tế trong nước, thảm họa thiên nhiên…thì ODA dành cho Việt Nam vẫn được giữ nguyên, thậm chí còn tăng lên.
Ngày nay, trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, giữa Việt Nam và Nhật Bản đã xuất hiện những điểm chung về lợi ích chính trị là duy trì hòa bình và ổn định ở khu vực Đông Á và coi an ninh quốc gia là một bộ phận không tách rời khỏi an ninh khu vực.
Như vậy, cả Việt Nam và Nhật Bản đều có nhu cầu hợp tác về an ninh và đều thấy sự cần thiết phải đổi mới tư duy trong việc nhìn nhận và đánh giá các quan hệ quốc tế, ủng hộ lẫn nhau trong bối cảnh khu vực Đông Á và Biển Đông có nguy cơ bất ổn do các chính
sách cứng rắn của Trung Quốc.
From :BBC , Thanh nien , vnvrru ,....