"Tết" từ chữ "tiết", nghĩa là mùa. Tết là dịp sum họp gia đình, thăm viếng thân nhân, thờ phụng tổ tiên. Tết cũng là dịp
nghỉ ngơi, đi chơi để chuẩn bị cho một năm mới
Phong tục ngày Tết phản ảnh những đặc thù của nền văn hoá VN qua nhiều thế hệ, và còn tùy thuộc vào từng vùng trên đất nước. Nhưng chúng ta vẫn có thể chia ra làm 2 loại chính: phong tục đón Tết với gia đình và đón Tết với xóm làng.
_Tết là lúc gia đình họp mặt đông đủ. Ai đi làm đi học ở xa đều được về nhà khoảng 23 tháng chạp ( theo Âm lich) để đón Tết với gia đình. Thông thường 1 gia đình VN dành vai ngay để chuẩn bị cho ngày Tết, thí dụ như dọn dẹp nhà cửa, sắm sửa quần áo, các món ăn.
Thông thường những phong tục đón Tết với gia đình gồm có: đi thăm mộ tổ tiên, đưa táo quân về trời, rước vong linh ông bà, đốt pháo, xuất hành, xông nhà, chúc thọ, lì xì, thăm viếng, và tục kiêng cữ.
_Chúng ta còn có tục lệ đón tết với làng xóm vì từ xưa xã hội VN được tổ chức theo hệ thống làng xóm, trong đó làng là đơn vị nhỏ nhất. Đón Tết với xóm làng gồm có: dựng nêu, hái lộc đầu xuân, các đám hội xuân như hát đố, thi chèo thuyền, tro choi , thi làm thức ăn.
• Những tiêu khiển ngày xuân gồm có: khai bút đầu xuân, câu đối Tết, tranh Tết, mai đào, đánh cờ tướng, múa lân.
• Món ăn ngày xuân thì rất nhiều nhưng thông thường trên bàn thờ lúc nào cũng có 4 loại trái cây (cầu, dừa, đu đủ, xoài) tượng trưng cho "cầu vừa đủ xài" va bưởi, quất, hồng, trứng gà, quả phật thủ.
Đặc biệt một số thứ không thể thiếu trên bàn thờ tổ tiên đó là cặp bánh tét , hộp mứt keo.
Vài tập tục văn hóa
_Đưa Táo về trời: Táo quân là thần Táo, hay còn gọi là vua bếp. Tục truyền mỗi năm thần Táo phải về trời 1 lần, vào ngày 23 tháng Chạp để tường trình cho Thượng đế những việc xảy ra trong nhân gian trong năm đó. Vì vậy vào ngày đó người dân VN thường cúng kiến rất long trọng để tiễn thần Táo về chầu Ngọc hoàng, và đến ngày 30 lại cúng để mời ông bà và Táo quân về ăn Tết. Theo tục lệ, tiễn Táo quân về trời ngoài mâm cơm còn có áo mão bằng giấy, đôi hia, và con cá chép thả trong chậu nước để Táo quân cỡi về trời.
_Lễ rước vong linh ông bà: là lễ mời ông bà về ăn Tết với con cháu.
Chiều ngày 30 tháng Chạp, trên bàn thờ tổ tiên được bày 1 mâm cỗ bao gồm trái cây và thức ăn. Người gia trưởng thắp hương dâng lên bàn thờ, cầu xin tổ tiên chứng giám và phù hộ cho gia tộc được nhiều phước lành trong năm mới. Theo sau đó mọi người trong gia tộc đều chắp tay cung kính thỉnh vong linh ông bà về ăn Tết.
_Lễ xuất hành: là chọn một người trong gia đình bước ra khỏi nhà trong những giây phút đầu tiên của năm mới. Người xuất hành phải xem lịch, chọn hướng tốt, hạp với tuổi để mong được may mắn trong năm mới mỗi khi bước chân ra khỏi nhà.
_Lễ xông nhà (hay xông đất): có là vì nhiều người tin rằng người đầu tiên bước vào nhà mình ngay đầu năm sẽ đem lại hên, xui cho gia đình suốt cả năm. Nên người ta hay mời người có vận may (làm ăn phát đạt, gia đình hạnh phúc) đến xông nhà dùm. Người xông nhà phải ăn mặc chỉnh tề, bước vào cửa chính rồi đi quanh nhà, đến bếp, ngụ ý đem lại may mắn vào từng xó nhà.
_Lễ chúc thọ: là sáng sớm ngày mồng một Tết, con cháu trong nhà tỏ lòng hiếu thảo qua việc mừng tuổi chúc thọ cho ông bà cha mẹ. Mừng tuổi vì người VN quan niệm rằng hôm ấy mỗi người đều lên 1 tuổi, không phân biệt ngày sinh nhật như người phương Tây.
_Lì xì: là được phiên âm từ tiếng Quảng đông sang tiếng Việt, nguyên là chữ "Lợi thị" Trong Hán tự, có nghĩa là tiền bạc, lợi lộc. Để mừng tuổi các em nhỏ, những người lớn trong gia đình tặng những món tiền nho nhỏ và chúc các em chóng lớn, học hành đỗ đạt trong năm mới. Tiền được để trong những bao đỏ, vì màu đỏ tượng trưng cho sự may mắn.
_Tục hái lộc đầu xuân: Được thực hiện trong sân đình, chùa, song song với việc dựng nêu. "Lộc" có 2 nghĩa, 1 là nhánh cây non, 2 là bổng lộc. Đầu năm, người ta hay ghé lại các cây cổ thụ trong sân đình, chùa để hái 1 nhánh non đem về treo trước nhà hoặc chưng trên bàn thờ. Có lẽ vì nghĩ rằng lộc (nhánh cây) đồng nghĩa với phước lộc nên đem nhánh non về để hy vọng rước được phước báu về cho gia đình.
_Tục kiêng cữ: trong 3 ngày đầu năm người ta thường thận trọng lời ăn tiếng nói và hành động vì tin rằng có thể đem lại hên xui cho cả năm. Thí dụ như không quét rác, nhất là quét xác pháo ra khỏi nhà vì bị xem là quét tiền ra cửa. Không tặng thuốc men hay dao nhọn vì bị xem là dấu hiệu của bệnh hoạn và xung khắc. Không khóc lóc than thở hay đập vỡ chén dĩa vì đó là dấu hiệu của sự đổ vở trong gia đình. Không mặc đồ trắng hay đen vì bị xem là dấu hiệu của sự tang tóc.
_Hoa Tết: 2 loại hoa hay được chưng trong ngày Tết là Mai (miền Nam) và Đào (miền Bắc). Chưng mai vào ngày Tết không những vì mai nở rộ, mà còn là vì người Nam đọc mai thành "may" trong may mắn. Mai đại diện cho mùa xuân trong tranh tứ quý (mai, lan, cúc, tùng), lại còn tượng trưng cho người có tài đức và nhân cách cao thượng trong tứ quân tử (mai, lan, cúc, trúc).
_Múa Lân: Lân là 1 trong 4 con vật huyền thoại: long, lân, quy, phụng. Lân tượng trưng cho sức khoẻ vô địch, múa lân vừa là 1 trò tiêu khiển cho các em nhỏ vào dịp Tết, vừa khuyến khích các em trao dồi sức khoẻ. Thường đám múa lân dẫn đầu bằng ông địa, theo sau là vài con lân, mỗi con 2 người múa.
Vài món ăn truyền thống
_Bánh tét có rất nhiều loại, nào là bánh tét nhân mặn, nhân ngọt và có cả bánh tét chay.
Nếu so với bánh tét chay không nhân, chỉ có đậu đen, dừa nạo trộn với nếp hay bánh tét ngọt có nhân làm bằng đậu xanh xào đường hoặc nhân chuối thì đòn bánh tét mặn được chế biến công phu hơn nhiều.
Người ta trải gạo nếp trên lá chuối, rải lớp đỗ xanh lên, rồi mới đặt một miếng thịt mỡ to gần bằng ngón chân cái chạy dài suốt đòn bánh như một sợi bấc, xong cuộn tròn lại, buộc lạt thật chặt rồi đem nấu. Nhiều nhà cầu kỳ còn trộn thêm tôm khô, lạp xưởng, trứng vịt vào gạo nếp để gói bánh hoặc băm nhuyễn lá dứa, vắt lấy nước, trộn vào nếp để bánh có màu xanh và hương thơm dịu.
_Thịt kho trứng
Món này mà ăn kèm với dưa giá, kiệu chua hoặc củ cải ngâm nước mắm thì ngon tuyệt. Trong ba ngày Tết, nhà nào cũng chuẩn bị mâm cơm cúng ông bà để tỏ lòng thành kính. Ngoài những món không thể thiếu như tô canh hu qua nhồi thịt, dĩa thịt kho tàu hay các loại chả giò, lạp xưởng, nem chua...
Mâm cỗ ngày Tết còn có một con gà luộc sẵn để đãi khách quý. Người Sài Gòn ăn gà không chặt theo miếng mà thích xé phay. Gà luộc xé miếng trộn với hoa chuối hoặc bắp cải tươi thái mỏng, thêm rau răm, lá chanh cùng một ít gia vị như hành, ớt, tỏi, dấm và chút nước mắm ngon không gì bằng. Còn để mời khách lai rai, chủ nhà lúc nào cũng chuẩn bị sẵn vài ba món nhắm đã được chế biến sẵn như cá cơm kho khô, thịt bò sấy, mực tẩm hoặc tôm khô... khi cần là dọn lên dùng ngay .
Sang ngày mồng bốn, muốn cho đỡ ngán vì thịt mỡ, người Sài Gòn thường nấu một nồi cháo cá ám để thay đổi khẩu vị. Nồi cháo đúng hương vị ngày Tết phải được nấu với cá lóc và thịt ba rọi. Khi ăn, chủ nhà vớt cá ra, gỡ lấy nạc cá bày lên dĩa cùng với từng lát thịt ba rọi, ăn chung với rau ghém, cải cú, cần nước, chuối cây xắt mỏng, bông súng...
Vài mẫu văn cúng
Kính lạy Thiên Chúa , Nam-mô A-Di-Đà Phật, vv... ( tùy theo tôn giáo )
_Hôm nay là đêm 30 Canh Dần , rạng mùng 1 Tết ...
Phút giao thừa vừa tới, năm cũ qua đi, đón mừng năm mới, Tam dương khai thái, Vạn tượng canh tân.
Kính mong Tân niên Trời Phật Bồ tát Tiên Thánh Thần .....chư liệt vị từ bi lân mẫn, gia hộ cho gia đình chúng con một năm moi bình an vô sự, cầu tài đắc tài, cầu lộc đắc lộc, cầu bình an đắc bình an, cầu cho gia đình chúng con được trong ấm ngoài êm, điều lành mang đến, điều dữ tống đi, ăn nên làm ra, khai vận hành thông, tai ách tiêu trừ.
Kính mong chứng giám lòng thành,Đệ tử đồng gia kính lễ.
Lạy ba lạy, xá ba xá.
_Cúng đầu năm 3 ngày Tết
From : Nhuoc Thuy
I.- CÚNG ĐẤT ĐAI :- (Trong nhà)
*Phẩm vật :- bánh chay (bánh tét, bánh cấp, bánh cúng … ), Bông, trái cây, ba Chun trà, một Chun rượu, Nhang đèn, 1 Dĩa trầu cau, 1 Dĩa gạo muối, giấy tiền vàng bạc.
*Khấn nguyện:-
Nam-mô A-Di-Đà Phật,
Kính trình Đất Đai Viên Trạch chỗ ăn chỗ ở,
"Hôm nay là ngày mùng ba Tết năm …………. Tín chủ chúng con tên là :-………………, ……….tuổi, ở tại …………………
Nhân ngày đầu năm Tết nhà, chúng con thành tâm kính dâng chút lễ mọn theo tập quán. Kính xin Đất Đai Viên Trạch nhậm lễ chứng minh, phù hộ độ trì cho gia đình chúng con , sang năm ……………. Nầy, được bình an mạnh khỏe, thuận lợi trong công việc làm ăn, v.v…..
Gia đình chúng con vô cùng biết ơn.
Kính thỉnh.Mô Phật.
*Châm rượu đủ ba lần, cuối cùng châm trà là xong.Đốt giấy tiền vàng bạc, rải gạo muối ra ngoài.
II.- CÚNG THÁI TUẾ ,HÀNH BINH, HÀNH KHIỂN, PHÁN QUAN (Ngoài sân)
*Phẩm vật :- một (hoặc hai) con gà luộc, tréo cánh, hai Bình bông, hai Dĩa trái cây, chia thành hai Mâm. (nhang đèn bông trái theo thông lệ).Nên cúng chay ....( thay gà luộc ).
-mỗi Mâm có thêm bốn khoanh bánh tét chay (hay mặn), 1 Dĩa trầu cau, 1 Dĩa gạo muối, ba Chun rượu, ba Chun trà, giấy tiền vàng bạc.
*Khấn nguyện :-
Nam-mô A-Di-Đà Phật,
Kính trình "Tân Mão niên Thái Tuế Phạm Nịnh Tinh Quân" chứng minh,
(mỗi năm có vị Thái Tuế khác nhau)
Kính trình Quan Hành Khiển ………………….. (năm Mão là Trịnh Vương)
Kính trình Quan Hành Binh …………………… (năm Mão là Thạch Tinh)
Kính trình Phán Quan …………………. (năm Mão là Liêu Tào)
Kính thưa quí Ngài,
"Hôm nay là ngày mùng ba Tết năm …………. Tín chủ chúng con tên là :-………………, ……….tuổi, ở tại …………………
Nhân ngày đầu năm Tết nhà, chúng con thành tâm kính dâng chút lễ mọn theo tập quán. Kính xin đương niên Thái Tuế, quan Hành Khiển, quan Hành Binh, Phán Quan , nhậm lễ chứng minh, phù hộ độ trì cho gia đình chúng con , sang năm ……………. Nầy, được bình an mạnh khỏe, thuận lợi trong công việc làm ăn, v.v…..
Gia đình chúng con vô cùng biết ơn.
Kính thỉnh quí Ngài.Mô Phật.
*Châm rượu đủ ba lần, cuối cùng châm trà là xong. Đốt giấy tiền vàng bạc, rải gạo muối ra ngoài.
*Sau đó, dán các tấm liễn chúc Tết như :- chữ Phước 福, chữ Đại Cát 大 吉, chữ Chiêu Tài Tiến Bảo 招 財 進 寶 ……… , trước cửa, trong nhà, mỗi món vật dụng đều có dán. Ngoài vườn thì chọn vài cây to, tiêu biểu mà dán .
Nói chung là dán càng nhiều càng tốt, cho thêm cảnh sắc xuân khắp nhà.